Key takeaways
What this article covers, in order:
- दुकानाचं bill book आणि गल्ला असं समजा
- शेजारी ठेवून तुलना
- दोन्ही returns आता कसे जोडलेले आहेत
- तुमचा buyer यात कुठे येतो?
- आणि तुमच्या खरेदीचं काय?
- दोन्ही जुळले नाहीत तर काय होतं?
"मी GSTR-1 मध्ये माझी विक्री आधीच सांगतोय, मग GSTR-3B मध्ये पुन्हा का सांगायची?" पहिल्यांदा फाइल करणारा जवळपास प्रत्येकजण हे विचारतो. प्रश्न रास्त आहे. थोडक्यात उत्तर: GSTR-1 ही तुम्ही काय विकलं त्याची invoice नुसार तपशीलवार यादी आहे, म्हणजे तुमचे buyers credit घेऊ शकतात. GSTR-3B हा summary आहे जिथे तुम्ही तुमचा net tax काढता, स्वतःचं credit घेता आणि प्रत्यक्ष पैसे भरता. एक statement आहे. दुसरा हिशोबाचा निकाल.
दुकानाचं bill book आणि गल्ला असं समजा
पुण्यातलं महेशचं stationery दुकान डोळ्यासमोर आणा. त्याच्या bill book मध्ये या महिन्यात लिहिलेल्या प्रत्येक bill ची carbon copy आहे. ते म्हणजे GSTR-1. ते बघणाऱ्या कोणालाही कळतं कोणी काय, कोणत्या दराने, कोणत्या तारखेला घेतलं.
महिनाअखेरीस महेश गल्ला उघडतो आणि हिशोब करतो की त्याला किती tax द्यायचा आहे, स्वतःच्या खरेदीवर भरलेल्या GST विरुद्ध त्यातला किती set off करता येतो, आणि उरलेला किती भरायचा. ते म्हणजे GSTR-3B. त्याला एकेका bill शी देणंघेणं नाही. त्याला totals आणि पैशांशी मतलब आहे.
दोघांचं एकमेकांशी जुळायलाच हवं. Bill book म्हणतं ₹4 लाखाची विक्री आणि गल्ल्याचा हिशोब म्हणतो ₹3 लाख, तर काहीतरी चुकलंय, आणि कधी ना कधी कोणीतरी त्याबद्दल विचारणारच.
शेजारी ठेवून तुलना
| GSTR-1 | GSTR-3B | |
|---|---|---|
| काय आहे | Outward supplies चं statement | Tax payment सह summary return |
| तपशील किती | B2B साठी invoice नुसार; बहुतेक B2C साठी summary | फक्त totals |
| खरेदी येते का? | नाही | हो, घेतलेल्या ITC मधून |
| Tax payment येतो का? | नाही | हो |
| मासिक due date | पुढच्या महिन्याची 11 तारीख | पुढच्या महिन्याची 20 तारीख |
| QRMP due date | तिमाहीनंतर 13 तारीख (महिने 1 आणि 2 मध्ये IFF optional) | तिमाहीनंतर 22 किंवा 24 तारीख, राज्यानुसार |
| कोण अवलंबून असतं | तुमचे buyers (त्यांचं GSTR-2B यातूनच बनतं) | तुम्ही आणि tax विभाग |
| दुरुस्त करता येतं का? | GSTR-1A ने (तोच period, GSTR-3B आधी) किंवा पुढच्या GSTR-1 मधल्या amendments ने | थेट नाही; विक्री GSTR-1 मधून lock होऊन येते |
| उशीर झाला तर late fee | हो, रोजची, मर्यादेसह | हो, रोजची, मर्यादेसह, शिवाय उशिरा भरलेल्या tax वर व्याज |
दोन्ही returns आता कसे जोडलेले आहेत
हा भाग अलीकडेच बदललाय, आणि बरेच जुने लेख अजून अद्ययावत झालेले नाहीत.
July 2025 च्या tax period पासून GSTR-3B चं Table 3, ज्यात तुमची विक्रीची liability असते, ते GSTR-1, IFF आणि GSTR-1A मधून आपोआप भरलं जातं आणि lock असतं. त्यावर overwrite करता येत नाही. Table 3.2 मधल्या inter-state breakup ला Nov 2025 च्या tax period पासून हाच नियम लागू झाला.
क्रमाचाही एक नियम आहे. Section 39(10) नुसार, त्या period चं GSTR-1 फाइल होईपर्यंत portal त्या period चं GSTR-3B स्वीकारत नाही. आणि Rule 59(6) नुसार, मागच्या period चं GSTR-3B बाकी असेल तर GSTR-1 फाइल करता येत नाही. म्हणून क्रम नेहमी असाच: मागच्या period चं GSTR-3B, मग या period चं GSTR-1, गरज असेल तर GSTR-1A, मग या period चं GSTR-3B.
प्रत्यक्षात याचा अर्थ सोपा आहे. आता GSTR-1 तुमचा tax ठरवतं. GSTR-3B बहुतेक त्याला दुजोरा देतं, तुमचं credit जोडतं, आणि पैसे भरून घेतं.
तुमचा buyer यात कुठे येतो?
GSTR-1 खरं तर तुमच्यासाठी नाहीच. ते तुम्ही ज्यांना विकता त्यांच्यासाठी आहे.
तुम्ही GSTR-1 मध्ये B2B invoice report करता, तेव्हा तो तुमच्या buyer च्या Invoice Management System मध्ये आणि मग त्यांच्या GSTR-2B मध्ये दिसतो. तुम्ही त्यांना लावलेल्या GST वर credit घेण्याचा त्यांच्याकडे हाच एकमेव मार्ग आहे. तुमचं GSTR-3B त्यांना कुठेच दिसत नाही.
म्हणूनच buyer तुमच्या मागे GSTR-1 साठी लागेल, GSTR-3B साठी कधीच नाही. तुम्ही GSTR-1 उशिरा फाइल केलं, किंवा त्यांचा invoice राहिला, किंवा त्यांचा GSTIN चुकला, तर त्यांचं credit अडकतं. Wholesale व्यवसायात यामुळे customer गमवावा लागू शकतो.
आणि तुमच्या खरेदीचं काय?
GSTR-1 चा तुमच्या खरेदीशी काहीही संबंध नाही. तुमची खरेदी GSTR-3B मध्ये, Table 4 मध्ये येते, जिथे तुम्ही input tax credit घेता.
Credit चा आकडा तुमच्या GSTR-2B मधून आपोआप भरला जातो, जे तुमच्या suppliers च्या GSTR-1 मधून बनतं. म्हणजे एका अर्थाने तुमचं GSTR-3B दोन GSTR-1 वर अवलंबून आहे: विक्रीसाठी तुमचं, आणि credit साठी तुमच्या suppliers चं.
दोन्ही जुळले नाहीत तर काय होतं?
Lock येण्याआधी लोक कधी कधी GSTR-1 मध्ये जास्त विक्री दाखवायचे आणि GSTR-3B मध्ये कमी tax भरायचे. कधी ते खरंच वेळेचा प्रश्न असायचा. कधी नाही.
हे पकडण्यासाठी Rule 88C नुसार, GSTR-1 मधली liability GSTR-3B मध्ये भरलेल्यापेक्षा ठरलेल्या मर्यादेपलीकडे जास्त असेल तर portal DRC-01B intimation पाठवू शकतं. मग तुम्हाला एकतर फरक व्याजासह भरावा लागतो, किंवा तो का देय नाही ते समजावून सांगावं लागतं. तुम्ही उत्तर देईपर्यंत portal तुमचं पुढचं GSTR-1 थांबवू शकतं.
Table 3 आता lock असल्याने सरळसरळ mismatch कमी होतात. पण periods मधल्या amendments, reverse-charge entries आणि फाइल केल्यानंतरच्या दुरुस्त्यांमधून ते अजूनही घुसू शकतात. कोणतीही DRC-01B गांभीर्याने घ्या आणि वेळेवर उत्तर द्या. रक्कम मोठी असेल किंवा कारण गुंतागुंतीचं असेल, तर उत्तर CA ला लिहू द्या.
एका महिन्याची गोष्ट: एक invoice दोन्ही returns मधून
फक्त उदाहरण म्हणून, एक invoice कसा फिरतो ते बघूया.
8 Sep 2026 ला नागपूरची freelance web developer नेहा एका बंगळुरूच्या कंपनीला ₹80,000 अधिक 18% IGST (₹14,400) चं bill देते. ती मासिक filer आहे.
10 Oct 2026 ला ती Sep 2026 चं GSTR-1 फाइल करते. तो invoice client च्या GSTIN सह Table 4A मध्ये जातो.
14 Oct 2026 च्या आसपास तो invoice client च्या Sep 2026 च्या GSTR-2B मध्ये दिसतो, म्हणजे client ₹14,400 चं credit घेऊ शकतो.
18 Oct 2026 ला नेहा Sep 2026 चं GSTR-3B उघडते. Table 3.1(a) मध्ये ₹80,000 taxable value आणि ₹14,400 IGST आधीच दिसतं, तिच्या GSTR-1 मधून आलेलं. ती Table 4 मध्ये स्वतःचं credit तपासते: नवीन monitor वर ₹3,600 IGST, तिच्या GSTR-2B मध्ये आहे. ती ₹10,800 cash भरते आणि फाइल करते.
एकच invoice, दोन returns, दोन वेगळी कामं.
नेहमीचे गैरसमज, दूर केलेले
"मी GSTR-3B फाइल केलं, म्हणजे माझी विक्री report झाली." तसं नाही. तुमच्या buyers ना फक्त GSTR-1 दिसतं. आणि आता GSTR-1 शिवाय GSTR-3B फाइलच होत नाही.
"विक्रीतली चूक मी GSTR-3B मध्ये दुरुस्त करू शकतो." आता नाही. GSTR-3B आधी GSTR-1A, किंवा पुढचं GSTR-1 वापरा.
"विक्री शून्य म्हणजे GSTR-1 नको." नाही. तुम्ही nil GSTR-1 आणि nil GSTR-3B फाइल करायचे.
"QRMP म्हणजे मी तिमाहीला पैसे भरतो." नाही. QRMP म्हणजे तुम्ही तिमाहीला फाइल करता. पैसे पहिल्या दोन महिन्यांत PMT-06 ने दर महिन्याला भरायचेच.
HelloBooks कशी मदत करतं
HelloBooks दोन्ही returns एकाच invoice आणि bills मधून तयार करतं, म्हणून GSTR-1 आणि GSTR-3B एकाच आकड्यांपासून सुरू होतात. तुम्ही आधी GSTR-1, मग GSTR-3B फाइल करता, दोन्ही HelloBooks मधूनच थेट GST portal वर. Credit च्या बाजूसाठी GSTR-2B reconciliation आतच आहे, आणि GSTR-3B वरचं कोणतंही व्याज किंवा late fee फाइल करण्याआधी GST portal च्या स्वतःच्या आकड्याप्रमाणे दाखवलं जातं.
हे सगळं HelloBooks Free वर आहे: ₹0, card नको, expiry नाही, एका GSTIN साठी unlimited GSTR-1 आणि GSTR-3B filing, 2 users आणि वर्षाला 200 transactions पर्यंत. GSTR-1 filing आणि GSTR-3B filing pages वर आणखी वाचा.
FAQs
आधी कोणतं फाइल होतं, GSTR-1 की GSTR-3B?
GSTR-1. त्या period चं GSTR-1 फाइल होईपर्यंत portal GSTR-3B स्वीकारत नाही, आणि GSTR-3B चे विक्रीचे आकडे त्यातूनच येतात.
मी फक्त ग्राहकांना विकत असेन तर GSTR-3B पुरेसं आहे का?
नाही. B2C व्यवसायसुद्धा GSTR-1 फाइल करतात, बहुतेक rate आणि राज्यानुसार summary म्हणून, HSN आणि documents tables सोबत.
GSTR-1 आणि GSTR-3B मध्ये विक्रीचे आकडे वेगळे दिसू शकतात का?
GSTR-3B चं Table 3 आता GSTR-1, IFF आणि GSTR-1A मधून lock होऊन येतं, म्हणून ते जुळायला हवेत. Amendments किंवा reverse-charge entries मुळे फरक अजूनही येऊ शकतो, आणि मोठ्या फरकामुळे DRC-01B intimation येऊ शकते.
GSTR-1 मध्ये input tax credit येतं का?
नाही. GSTR-1 फक्त तुमच्या विक्रीबद्दल आहे. Credit GSTR-3B मध्ये, तुमच्या GSTR-2B च्या आधारावर घेतलं जातं.
दोन्ही returns ना late fee आहे का?
हो. दोन्हींवर turnover नुसार मर्यादेसह रोजची late fee लागते. GSTR-3B वर उशिरा भरलेल्या tax वर व्याजही लागतं.
GSTR-1 बरोबर केलं की GSTR-3B बहुतेक आपोआप मार्गी लागतं. खरी युक्ती एवढीच.
फ्री सुरू करा — GST filing सोबत, card नको. HelloBooks फ्री वापरून बघा
