Key takeaways
What this article covers, in order:
- Composition की regular: तुमचं दुकान कोणतं?
- GST 2.0 नंतर शेल्फवरच्या वस्तूंना कोणते दर लागतात?
- दुकानाला रजिस्ट्रेशन कधी करावं लागतं?
- दर महिन्याला returns की तिमाहीतून एकदा?
- चला, बेरीज करूया: पाटील जनरल स्टोअर, नाशिक
- 200-transaction मर्यादेबद्दल सरळ सांगायचं तर
दुकान बंद करायची वेळ झालीय, गल्ला मोजून झालाय, आणि काउंटरखाली distributor च्या bills चा ढीग पडलाय जो अजून कुणी entry केलेला नाही. तुमचं दुकान regular GST scheme खाली रजिस्टर्ड असेल, तर HelloBooks तुमचे GSTR-1 आणि GSTR-3B फ्रीमध्ये, थेट GST portal वर फाइल करतं. पण बरीच किराणा दुकानं composition scheme वर असतात, ज्यात वेगळे returns (CMP-08 आणि GSTR-4) असतात आणि ते HelloBooks फाइल करत नाही. त्यामुळे पहिलं काम म्हणजे तुम्ही कोणत्या scheme वर आहात, आणि ती अजूनही योग्य आहे का, हे ठरवणं.
Composition की regular: तुमचं दुकान कोणतं?
फरक एका टेबलमध्ये असा आहे.
| Composition | Regular | |
|---|---|---|
| कोण निवडू शकतं | ₹1.5 कोटी turnover पर्यंतचे traders (special category राज्यांत ₹75 लाख) | कोणताही रजिस्टर्ड व्यवसाय |
| तुम्ही भरता तो tax | traders साठी taxable turnover च्या 1% | प्रत्येक वस्तूचा प्रत्यक्ष दर: nil, 5%, 18% किंवा 40% |
| तुम्ही देता ते बिल | Bill of supply, त्यावर GST दाखवत नाही | GST सह tax invoice |
| Input tax credit | नाही | हो, नियमांच्या अधीन |
| दुसऱ्या राज्यांत विक्री | परवानगी नाही | परवानगी आहे |
| Returns | CMP-08 तिमाही, GSTR-4 वार्षिक | GSTR-1 आणि GSTR-3B |
| HelloBooks फाइल करतं? | नाही | हो, एका GSTIN साठी फ्री |
फक्त घरगुती ग्राहकांना विकणाऱ्या गल्लीतल्या दुकानासाठी composition अनेकदा सोपं पडतं. सरळ 1% भरायचं, कागदपत्रं कमी, आणि तुमच्या ग्राहकांना input credit ची काही पडलेली नसते.
काही गोष्टी हळूहळू वाढू लागल्या की regular जास्त योग्य वाटू लागतं. कदाचित दोन-तीन हॉटेल्स किंवा ऑफिस कँटीन्स तुमच्याकडून माल घेतात आणि त्यांना GST invoice हवं असतं. कदाचित packaged वस्तूंवर तुमचं मार्जिन कमी आहे आणि distributors ना तुम्ही खरोखर मोठा GST भरताय. किंवा तुम्हाला online किंवा शेजारच्या राज्यातल्या ग्राहकाला विकायचंय. Composition हे सगळं बंद करून टाकतं.
लोक एक गोष्ट चुकीची समजतात: सुटं पीठ, तांदूळ, डाळ, भाज्या, अंडी आणि सुटं दूध दोन्ही scheme मध्ये nil-rated किंवा exempt आहेत. Trader साठी 1% composition tax taxable turnover वर काढला जातो. म्हणजे खरी तुलना अशी: तुमच्या taxable विक्रीचा 1% विरुद्ध तुमचा output GST वजा ITC. ही बेरीज आपण खाली करू.
GST 2.0 नंतर शेल्फवरच्या वस्तूंना कोणते दर लागतात?
22 सप्टेंबर 2025 पासून बहुतेक किराणा वस्तू 5% slab मध्ये गेल्या किंवा tax मधून पूर्ण बाहेर पडल्या. तुमच्या billing मशीनमध्ये अजून मागच्या वर्षीचे दर असतील, तर आधी ते दुरुस्त करा.
| शेल्फवर | 22 सप्टेंबर 2025 पासूनचा दर |
|---|---|
| सुटी धान्यं, डाळी, पीठ, ताज्या भाज्या, अंडी, ताजं दूध | Nil |
| UHT दूध, packaged आणि labelled पनीर, भारतीय पोळ्या/ब्रेड्स | Nil |
| Packaged आणि labelled पीठ, तांदूळ, डाळ | 5% |
| तूप, बटर, चीज | 5% |
| बिस्किटं, नमकीन, चॉकलेट्स, instant noodles | 5% |
| साबण, शॅम्पू, टूथपेस्ट, केसांचं तेल | 5% |
| Aerated drinks | 40% |
नेमका दर HSN code वर आणि packaging च्या अटींवर अवलंबून असतो, त्यामुळे शंका असलेली कोणतीही वस्तू CBIC rate notification शी पडताळून बघा. आज तुपाचं बिल 12% ने करणं म्हणजे सावधगिरी नाही. ते सरळ चूक आहे, आणि तुमच्या B2B खरेदीदारांच्या ते लक्षात येईल.
दुकानाला रजिस्ट्रेशन कधी करावं लागतं?
फक्त माल विकणाऱ्या दुकानाला बहुतेक राज्यांत aggregate turnover ₹40 लाखांच्या पुढे गेला की रजिस्टर करावंच लागतं. काही राज्यांत ₹20 लाख, आणि special category राज्यांत ₹10 लाख मर्यादा आहे. Nil-rated विक्री पण या आकड्यात मोजली जाते. म्हणजे ₹30 लाखाच्या packaged वस्तू अधिक ₹15 लाखाचं सुटं धान्य, तर तुम्ही मर्यादा ओलांडलीत, जरी त्यातला फक्त काही भागच taxable असला तरी.
दर महिन्याला returns की तिमाहीतून एकदा?
Regular scheme वरचं किराणा दुकान जवळपास नेहमीच ₹5 कोटींच्या खाली असतं, त्यामुळे QRMP तुमच्यासाठी उपलब्ध आहे. GSTR-1 आणि GSTR-3B तिमाही होतात. GSTR-1 तिमाहीनंतरच्या 13 तारखेपर्यंत, आणि GSTR-3B तुमच्या राज्यानुसार 22 किंवा 24 तारखेपर्यंत. प्रत्येक तिमाहीच्या पहिल्या दोन महिन्यांत त्या महिन्याचा tax PMT-06 ने 25 तारखेपर्यंत भरायचा.
ग्राहकांना केलेली काउंटर विक्री GSTR-1 मध्ये बिलानुसार जात नाही. ती दरानुसार B2C summary म्हणून जाते, त्यामुळे return लहान राहतो. फक्त रजिस्टर्ड खरेदीदारांना दिलेली तुमची B2B invoices एक-एक करून लिस्ट होतात.
चला, बेरीज करूया: पाटील जनरल स्टोअर, नाशिक
रमेश पाटील एक मध्यम आकाराचं जनरल स्टोअर चालवतात आणि दर महिन्याला फाइल करतात. हा ऑक्टोबर 2026 (उदाहरणादाखल आकडे):
| विक्री | Taxable value | GST |
|---|---|---|
| सुटं धान्य (nil) | ₹2,40,000 | ₹0 |
| 5% वस्तू: packaged अन्न, तूप, toiletries | ₹3,20,000 | ₹16,000 |
| 18% वस्तू: काही cleaning products, प्लास्टिक | ₹40,000 | ₹7,200 |
| tax invoice वर दोन कँटीन्स (5% वस्तू) | ₹60,000 | ₹3,000 |
| Output tax | ₹26,200 |
रजिस्टर्ड distributors कडून केलेल्या त्यांच्या खरेदीवर, जी सगळी GSTR-2B मध्ये दिसते, 5% दराने ₹17,000 आणि 18% दराने ₹5,400 GST होता. म्हणजे ₹22,400 ITC.
म्हणून रमेशना ₹26,200 − ₹22,400 = ₹3,800 cash मध्ये भरायचे, CGST आणि SGST मध्ये विभागून. त्यांचा GSTR-1 11 नोव्हेंबर 2026 ला आणि GSTR-3B 20 नोव्हेंबर 2026 ला देय आहे.
Composition वर ते ₹4,20,000 च्या taxable विक्रीच्या 1%, म्हणजे ₹4,200 भरले असते. आणि कँटीन्सना tax invoice पण देता आलं नसतं. या महिन्यात regular थोड्या फरकाने जिंकतं. दिवाळीआधी भरपूर माल भरला त्या महिन्यात त्यांचं ITC खूप वाढतं आणि regular मोठ्या फरकाने जिंकतं. मंदीच्या महिन्यात कदाचित उलटं होईल. ही तुलना तुमच्या CA बरोबर पूर्ण वर्षाच्या आकड्यांवर करा, एका महिन्यावर कधीच नाही.
200-transaction मर्यादेबद्दल सरळ सांगायचं तर
HelloBooks Free मध्ये वर्षाला 200 transactions मिळतात. गर्दीचं किराणा दुकान दिवसाला शेकडो बिलं काढतं, तेव्हा याबद्दल स्पष्ट बोलूया.
प्रत्येक काउंटर बिल HelloBooks मध्ये टाकलंत तर पहिल्या आठवड्यातच 200 पार होतील. रोज एकच sales entry केली तरी वर्षाला 365 होतात. Free खरं तर तेव्हाच चालतं जेव्हा तुम्ही billing मशीनमधून दरानुसार महिन्याची sales summary टाकता आणि suppliers ची यादी छोटी असते. आठवड्याला बिल करणारे आठ-दहा नेहमीचे distributors सुद्धा 200 मधला बहुतेक भाग संपवतील.
म्हणून बहुतेक चालत्या दुकानांसाठी Free ही सेटअप करायची, एक return सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत जाताना बघायची आणि सवय करून घ्यायची जागा आहे. खरा व्हॉल्यूम सुरू झाला की तुम्ही प्रत्यक्षात ₹499/महिना च्या Pro वरच राहाल. त्यात unlimited users पण मिळतात, म्हणजे तुमचा मुलगा किंवा काउंटर मॅनेजरसुद्धा लॉगिन करू शकतो. तपशील pricing page वर आहे.
दुकानदारांचं ITC कुठे बुडतं
सगळ्यात सामान्य गळती म्हणजे फाइल न करणारा distributor. तुमचं बिल त्याच्या GSTR-1 मध्ये नसेल, तर ते तुमच्या GSTR-2B मध्ये नसतं, आणि तुम्ही ते claim करू शकत नाही. दर महिन्याला reconcile करा आणि नेहमी उशीर करणाऱ्यांना फोन लावा.
त्यानंतर 180 दिवसांचा नियम. Invoice नंतर 180 दिवसांत supplier ला पैसे दिले नाहीत, तर Rule 37 खाली ते ITC तुम्हाला पैसे देईपर्यंत reverse करावं लागतं. Wholesaler कडची जुनी थकबाकी गुपचूप तुमचं नुकसान करू शकते.
GST credit notes म्हणून येणाऱ्या schemes आणि विक्रीनंतरच्या discounts मुळे तुमचं credit कमी होतं, तेव्हा त्यांची entry करा. आणि हो, घरचे लोक शेल्फवरून जे किराणा घरी नेतात तो व्यवसायाचा वापर नाही, त्यामुळे त्यावरचं ITC तुम्ही claim करू शकत नाही.
HelloBooks कशी मदत करतं
HelloBooks Free आणि Pro दोन्हीवर एका GSTIN साठी GSTR-1 आणि GSTR-3B थेट GST portal वर फाइल करतं. GSTR-2B reconciliation सांगतं की या महिन्यात कोणती distributor bills तुम्ही claim करू शकता. UPI, Paytm आणि PhonePe वरची वसुली reconcile करता येते, आणि बाकी सगळं bank statement import सांभाळतं.
GSTR-3B फाइल करण्याआधी तुम्हाला GST portal चा स्वतःचा interest आणि late-fee आकडा दिसतो, त्यामुळे अचानक धक्का बसत नाही. मोबाइल app वरून काउंटरवर बसूनच bills नोंदवता आणि reports बघता येतात. Composition की regular हा प्रश्न खऱ्या आकड्यांवर सोडवायला तुमच्या CA ला त्याच books मध्ये invite पण करू शकता.
तुम्हाला फक्त काउंटर billing हवं असेल आणि returns फाइल करायची गरज नसेल, तर आमचं free GST billing software पेज billing आणि filing मधला फरक समजावून सांगतं.
FAQs
HelloBooks composition वरच्या किराणा दुकानाचे returns फाइल करू शकतं का?
नाही. Composition dealers CMP-08 आणि GSTR-4 फाइल करतात, आणि ते HelloBooks फाइल करत नाही. ते regular-scheme दुकानांसाठी GSTR-1 आणि GSTR-3B फाइल करतं.
मी composition वरून regular वर जावं का?
तुमच्याकडे ITC हवं असणारे व्यावसायिक खरेदीदार असतील, खरेदीवर खूप GST भरत असाल, किंवा राज्याबाहेर विकायचं असेल, तर जा. यातलं काहीच लागू नसेल तर composition अनेकदा सोपं असतं. आधी तुमच्या CA बरोबर पूर्ण वर्षाचे आकडे तुलना करून बघा.
मला प्रत्येक ग्राहकाचं बिल GSTR-1 मध्ये लिस्ट करावं लागतं का?
नाही. तुमच्या राज्यातल्या ग्राहकांना केलेली विक्री दरानुसार summary म्हणून जाते. फक्त B2B invoices एक-एक करून लिस्ट होतात.
किराणा दुकानासाठी वर्षाला 200 transactions पुरेसे आहेत का?
फक्त तुम्ही महिन्याच्या sales summaries टाकत असाल आणि supplier bills कमी असतील तरच. बहुतेक चालत्या दुकानांना ₹499/महिना चा Pro लागेल.
Packaged पिठावर आता tax लागतो का?
Pre-packaged आणि labelled पीठ, तांदूळ आणि डाळ साधारणपणे 5% मध्ये आहेत, तर सुटे unbranded nil आहेत. बिल करण्याआधी HSN च्या अटी तपासा.
आधी scheme चा प्रश्न मार्गी लावा. तो सुटला की किराणा GST मधलं बाकी सगळं सोपं होतं.
फ्री सुरू करा — GST फाइलिंग समाविष्ट, कार्डची गरज नाही. Try HelloBooks Free
