Key takeaways
What this article covers, in order:
- એક મિનિટ, રિટર્ન કુલ કેટલા છે?
- જે બે રિટર્ન તમે વારંવાર ફાઇલ કરશો
- GSTRનું આખું લિસ્ટ, જરૂર પડે ત્યારે જોવા માટે
- શરૂઆતમાં માસિક ફાઇલ કરવું કે ત્રિમાસિક?
- પહેલો મહિનો કેવો જાય, એ જોઈએ
- પહેલી વાર ફાઇલ કરનારા સૌથી વધુ કઈ ભૂલો કરે છે
તમારું GST certificate હમણાં જ inboxમાં આવ્યું. લગભગ એક દિવસ હાશ થાય છે, અને પછી કોઈ મિત્ર પૂછે છે, "તો, GSTR-1 ફાઇલ કર્યું?" GSTR ફાઇલિંગનો સીધો મતલબ છે તમારા GST રિટર્ન portal પર મોકલવા, જેથી સરકારને ખબર પડે કે તમે શું વેચ્યું, શું ખરીદ્યું અને કેટલો ટેક્સ બાકી છે. તમે એક GSTIN વાળા રેગ્યુલર taxpayer હો, તો મોટે ભાગે તમારે બે જ રિટર્ન ફાઇલ કરવાના થશે: GSTR-1 અને GSTR-3B.
એક મિનિટ, રિટર્ન કુલ કેટલા છે?
"GST રિટર્નના પ્રકાર" search કરશો તો પંદરેક ફોર્મનું લિસ્ટ મળશે. એ લિસ્ટ જોઈને ઘણા નવા રજિસ્ટ્રેશન વાળા ગભરાઈ જાય છે. ગભરાવાની જરૂર નથી. એમાંના મોટા ભાગના ફોર્મ બહુ ચોક્કસ લોકો માટે છે: e-commerce operator, સરકારી વિભાગો, non-resident બિઝનેસ, input service distributor.
તમને કયા લાગુ પડે એ ત્રણ બાબત પર આધાર રાખે છે. તમારી સ્કીમ (રેગ્યુલર કે composition). તમારું ટર્નઓવર, જે નક્કી કરે છે કે તમે ત્રિમાસિક ફાઇલ કરી શકો કે નહીં અને વાર્ષિક રિટર્ન ફરજિયાત છે કે નહીં. અને તમે કેવો ધંધો કરો છો.
તમે રેગ્યુલર સ્કીમ પરની દુકાન, વેપારી, ફ્રીલાન્સર કે નાની સર્વિસ ફર્મ હો, તો આગળ વાંચો. હવે પછીની વાત તમારી જ છે.
જે બે રિટર્ન તમે વારંવાર ફાઇલ કરશો
GSTR-1 તમારા વેચાણનો રિપોર્ટ છે
GSTR-1માં એ period દરમિયાન તમે જે કંઈ વેચ્યું એ બધું આવે છે. GST-રજિસ્ટર્ડ ખરીદનારને આપેલા invoice એક-એક કરીને, ખરીદનારના GSTIN સાથે લખાય છે. એનાથી જ તમારો ખરીદનાર ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ ક્લેમ કરી શકે છે. સામાન્ય ગ્રાહકોને થયેલું વેચાણ મોટે ભાગે ટેક્સ રેટ અને રાજ્ય પ્રમાણે ટોટલમાં જાય છે.
નવા લોકોને આ વાત ખ્યાલ નથી હોતી. તમારું GSTR-1 ફક્ત સરકાર માટે નથી. તમારા ગ્રાહકો એના પર આધાર રાખે છે. એક B2B invoice ચૂકી જાઓ, તો તમારો ખરીદનાર એના પર ક્રેડિટ નહીં લઈ શકે, અને માનજો, એનો ફોન આવશે જ.
GSTR-3B એ હિસાબ ચૂકતે કરવાની જગ્યા છે
GSTR-3B એક ટૂંકો summary છે. તમારા વેચાણ પરનો ટેક્સ (હવે GSTR-1માંથી આપમેળે ભરાય છે અને lock હોય છે), ખરીદી પર તમે જે ક્રેડિટ ક્લેમ કરો છો એ, reverse-charge ટેક્સ હોય તો એ, અને મોડું થયું હોય તો વ્યાજ કે લેટ ફી. જે બાકી રહે એ ચૂકવીને ફાઇલ કરો.
GSTR-1 વાર્તા કહે છે, તો GSTR-3B એ જગ્યા છે જ્યાં પૈસા ખરેખર ચૂકવાય છે.
GSTRનું આખું લિસ્ટ, જરૂર પડે ત્યારે જોવા માટે
આ ગોખવાની જરૂર નથી. Bookmark કરી રાખો, અને કોઈ અજાણ્યા ફોર્મની વાત કરે ત્યારે પાછા આવજો.
| ફોર્મ | શું છે | કોણ ફાઇલ કરે | કેટલી વાર |
|---|---|---|---|
| GSTR-1 | વેચાણ (outward supplies) | રેગ્યુલર taxpayers | દર મહિને, કે QRMP હેઠળ ત્રિમાસિક |
| IFF | B2B invoice upload કરવાની સુવિધા | QRMP taxpayers, optional | quarterના 1લા અને 2જા મહિને |
| GSTR-1A | ચાલુ periodના GSTR-1માં સુધારો | રેગ્યુલર taxpayers, optional | એ periodના GSTR-3B પહેલાં |
| GSTR-2A | સપ્લાયરોના filingનું live view | કોઈ ફાઇલ નથી કરતું; આપમેળે બને | સતત બદલાતું રહે |
| GSTR-2B | મળવાપાત્ર ક્રેડિટનું નક્કી સ્ટેટમેન્ટ | કોઈ ફાઇલ નથી કરતું; આપમેળે બને | દર મહિને, લગભગ 14મીએ |
| GSTR-3B | Summary રિટર્ન અને ચૂકવણી | રેગ્યુલર taxpayers | દર મહિને, કે QRMP હેઠળ ત્રિમાસિક |
| CMP-08 | ટેક્સ ચૂકવણીનું સ્ટેટમેન્ટ | Composition taxpayers | ત્રિમાસિક |
| GSTR-4 | વાર્ષિક રિટર્ન | Composition taxpayers | વાર્ષિક |
| GSTR-5 | Non-resident માટે રિટર્ન | Non-resident taxable persons | દર મહિને |
| GSTR-6 | Input service distributor માટે રિટર્ન | ISDs | દર મહિને |
| GSTR-7 | GST TDS રિટર્ન | સરકારી સંસ્થાઓ અને notified deductors | દર મહિને |
| GSTR-8 | GST TCS રિટર્ન | E-commerce operators | દર મહિને |
| GSTR-9 | વાર્ષિક રિટર્ન | રેગ્યુલર taxpayers (ચોક્કસ ટર્નઓવરથી ઓછું હોય તો optional) | વાર્ષિક |
| GSTR-9C | Reconciliation statement | મોટા taxpayers | વાર્ષિક |
| GSTR-10 | Final રિટર્ન | રજિસ્ટ્રેશન રદ થાય ત્યારે | એક વાર |
| ITC-04 | Job work માટે મોકલેલો માલ | Job worker વાપરતા principals | છ માસિક કે વાર્ષિક |
ધ્યાન આપો કે GSTR-2A અને GSTR-2B તમે ફાઇલ કરવાના નથી. તમારા સપ્લાયરો જે રિપોર્ટ કરે એના પરથી portal એ બનાવે છે. છતાં એ બહુ મહત્ત્વના છે, કારણ કે તમારી ક્રેડિટ એના પર આધાર રાખે છે.
શરૂઆતમાં માસિક ફાઇલ કરવું કે ત્રિમાસિક?
ગયા વર્ષનું aggregate turnover ₹5 કરોડ સુધી હતું, તો તમે QRMP પસંદ કરી શકો. મોટા ભાગના નવા બિઝનેસ એમાં આવી જાય છે.
QRMP હેઠળ GSTR-1 અને GSTR-3B દર મહિને નહીં, પણ quarterમાં એક વાર ફાઇલ કરવાના. છતાં ટેક્સ તો દર મહિને ભરવાનો, દરેક quarterના પહેલા બે મહિના માટે 25મી સુધીમાં challan PMT-06થી. એક optional IFF પણ છે, જેનાથી એ પહેલા બે મહિનામાં તમે B2B invoice upload કરી શકો, જેથી તમારા ખરીદનારને ક્રેડિટ માટે રાહ ન જોવી પડે.
તો શું પસંદ કરવું? ચાર ક્લાયન્ટ વાળા ફ્રીલાન્સ copywriterને QRMP કદાચ બહુ ગમશે. ઓછાં filing, ઓછી માથાકૂટ. જે હોલસેલરના ખરીદનારને દર મહિને ક્રેડિટ જોઈએ, એ કદાચ માસિક જ રહે, કે IFF સાથે QRMP વાપરે. એક જ સાચો જવાબ નથી. તમે કોને વેચો છો, એના પર બધું છે.
પહેલો મહિનો કેવો જાય, એ જોઈએ
પ્રિયાબેનને મળો. એમણે હમણાં જ વડોદરામાં પોતાનો ડિઝાઇન સ્ટુડિયો રજિસ્ટર કરાવ્યો છે, 10 ઓગસ્ટ 2026થી અમલમાં. એ માસિક filing રાખે છે. (પ્રિયાબેન કાલ્પનિક છે, પણ એમની પરિસ્થિતિ બહુ સામાન્ય છે.)
ઓગસ્ટ 2026માં એ Gujaratની કંપનીઓને ત્રણ invoice આપે છે, 9% CGST અને 9% SGST સાથે. રજિસ્ટર્ડ ડીલર પાસેથી ₹84,000 + GSTનું laptop ખરીદે છે અને યોગ્ય tax invoice લે છે.
ઓગસ્ટ 2026નું એમનું GSTR-1 11 સપ્ટેમ્બર 2026એ ડ્યૂ છે. એમાં એ ત્રણેય invoice દરેક ક્લાયન્ટના GSTIN સાથે લખે છે, સાથે ટૂંકો HSN/SAC summary અને આપેલા invoiceની સંખ્યા.
ઓગસ્ટ 2026નું એમનું GSTR-3B 20 સપ્ટેમ્બર 2026એ ડ્યૂ છે. વેચાણ પરનો ટેક્સ GSTR-1માંથી પહેલેથી ભરાઈ ગયો છે. એ ઓગસ્ટ 2026નું GSTR-2B ખોલીને ચેક કરે છે કે laptop ડીલરે એમની ખરીદી રિપોર્ટ કરી છે કે નહીં. એ ત્યાં છે, એટલે ક્રેડિટ ક્લેમ કરે છે, બાકી રકમ ચૂકવે છે અને ફાઇલ કરે છે.
પહેલા મહિને એમનું કંઈ વેચાણ જ ન થયું હોત તો? તો પણ બંને રિટર્ન ફાઇલ કરવાના. Nil રિટર્ન તરીકે. દસ મિનિટ લાગે, પણ ચૂકી જાઓ તો પૈસા ભરવા પડે.
પહેલી વાર ફાઇલ કરનારા સૌથી વધુ કઈ ભૂલો કરે છે
"વેચાણ નથી, એટલે રિટર્ન નથી" એ સૌથી મોટી ભૂલ છે. દરેક period માટે રિટર્ન જોઈએ જ. Nil રિટર્ન પર પણ લેટ ફી લાગે છે, બસ રોજનો દર ઓછો હોય છે.
પછી આવે ખોટા પ્રકારનો ટેક્સ લગાડવો. રાજ્યની અંદર વેચાણ એટલે CGST + SGST. બીજા રાજ્યમાં વેચાણ એટલે IGST. ઊંધું થઈ જાય તો તમારું રિટર્ન અને ખરીદનારની ક્રેડિટ બંને ખોટાં પડે.
પછી ખરીદનારનો GSTIN રહી જવો. Invoice પર લખવાનું ભૂલી જાઓ, તો એ વેચાણ તમારા રિટર્નમાં B2C વેચાણ તરીકે જાય. ખરીદનારની ક્રેડિટ જાય અને તમારી થોડી શાખ પણ.
વહેલી ક્રેડિટ ક્લેમ કરવામાં પણ લોકો ફસાય છે. પહેલાં તમારા સપ્લાયરે invoice રિપોર્ટ કરવું પડે. ક્લેમ કરતાં પહેલાં GSTR-2B ચેક કરો.
અને ARN સાચવી રાખો. દરેક ફાઇલ થયેલા રિટર્નનો acknowledgement number મળે છે. એ સાચવો. બેંક, મકાનમાલિક અને તમારા CA માગશે.
ફાઇલ ન કરો તો ખરેખર શું થાય?
ચુપચાપ ભેગું થતું જાય છે. મોડું થાય એ દરેક દિવસની લેટ ફી, ટર્નઓવર પ્રમાણેની મર્યાદા સાથે. મોડા ભરેલા કોઈ પણ ટેક્સ પર વર્ષે 18% વ્યાજ. GSTR-3B વારંવાર ચૂકો તો portal તમને e-way bill બનાવતા રોકી શકે છે. લાંબો સમય પડ્યું રહેવા દો, તો રજિસ્ટ્રેશન suspend કે રદ થઈ શકે છે.
હવે એક પાકી હદ પણ છે. ડ્યૂ ડેટથી ત્રણ વર્ષ પછી રિટર્ન time-barred થઈ જાય છે, અને portal એનો અમલ કરવા લાગ્યું છે. તમે પહેલેથી થોડા period ચૂકી ગયા હો, તો એમાંથી કોઈ એ હદ વટાવે એ પહેલાં બધું સરખું કરવાનો સૌથી ચોખ્ખો રસ્તો કયો, એ વિશે CA સાથે વાત કરો.
HelloBooks કેવી રીતે મદદ કરે છે
HelloBooks બરાબર આ જ રૂટિનની આસપાસ બન્યું છે. Free પ્લાન પર, જે ₹0 છે, કાર્ડ વગર અને મુદત વગર, તમે GST invoice બનાવો, ખરીદીનાં bill નોંધો અને HelloBooksની અંદરથી સીધા GST portal પર એક GSTIN માટે GSTR-1 અને GSTR-3B ફાઇલ કરો, જેટલી વાર જરૂર પડે. GSTR-2B reconciliation સામેલ છે, એટલે ક્રેડિટ ક્લેમ કરતાં પહેલાં કયાં bill દેખાય છે એ તમે જોઈ શકો.
Freeમાં 2 users અને વર્ષે 200 transaction સુધી આવે છે, જે ઘણા નવા ફ્રીલાન્સર અને નાના સર્વિસ બિઝનેસને ફાવે છે. તમે તમારા CAને એ જ ચોપડામાં invite પણ કરી શકો. HelloBooks કયા GST રિટર્ન સંભાળે છે એ જુઓ, કે invoice તમારી પહેલી ચિંતા હોય તો ફ્રી GST billingથી શરૂ કરો.
FAQs
GSTRનો મતલબ શું?
એ "GST Return"નું ટૂંકું રૂપ છે. એની પછીનો નંબર, જેમ કે GSTR-1 કે GSTR-3B, બતાવે છે કે ફોર્મમાં શું રિપોર્ટ થાય છે.
આ મહિને કંઈ ધંધો ન થયો હોય તો પણ ફાઇલ કરવાનું?
હા. એ period માટે nil રિટર્ન ફાઇલ કરવાનું. ઝડપથી થઈ જાય છે, અને તમારા રજિસ્ટર્ડ મોબાઇલ નંબર પરથી SMSથી પણ કરી શકો.
રજિસ્ટ્રેશન પછી પહેલું કયું રિટર્ન આવે?
માસિક filer માટે સામાન્ય રીતે પહેલા મહિનાનું GSTR-1 પહેલાં ડ્યૂ થાય, પછી એ જ મહિનાનું GSTR-3B. QRMP filer પહેલો quarter પૂરો થાય પછી બંને ફાઇલ કરે.
શું મારે GSTR-2B ફાઇલ કરવાનું?
ના. તમારા સપ્લાયરોના રિટર્ન પરથી portal એ બનાવે છે. GSTR-3Bમાં કેટલી ક્રેડિટ ક્લેમ કરવી, એ નક્કી કરવા તમે એનો ઉપયોગ કરો છો.
હું composition સ્કીમમાં છું. શું મારે GSTR-1 ફાઇલ કરવાનું?
ના. Composition taxpayers એના બદલે દર quarterમાં CMP-08 અને વર્ષમાં એક વાર GSTR-4 ફાઇલ કરે છે. કઈ સ્કીમ લેવી એ હજુ નક્કી કરતા હો, તો રજિસ્ટ્રેશન પહેલાં CA સાથે થોડી વાત કરી લેવાથી પછીનું ઘણું ફરી-કામ બચી જાય.
બે રિટર્ન, એક નક્કી રૂટિન, અને ARNનું એક ફોલ્ડર. મોટા ભાગના નવા બિઝનેસ માટે GSTR ફાઇલિંગ ખરેખર આટલું જ છે.
ફ્રીમાં શરૂ કરો — GST ફાઇલિંગ સામેલ, કાર્ડની જરૂર નથી. HelloBooks ફ્રી અજમાવો
