Key takeaways
What this article covers, in order:
- સાદી ભાષામાં, રિવર્સ ચાર્જ એટલે શું?
- કઈ ખરીદી સામાન્ય રીતે RCM માં આવે?
- કાગળકામ કેવી રીતે થાય?
- RCM ટેક્સ ક્યારે ભરવાનો થાય?
- GSTR-3B ભરવું, એક-એક સ્ટેપ
- RCM ledger શું છે અને મારે કેમ ધ્યાન આપવું?
તમે એક નિવૃત્ત શિક્ષિકા પાસેથી નાનું ગોડાઉન ભાડે લીધું છે, અને એ GST માં રજિસ્ટર્ડ નથી. ઓક્ટોબર 2024 થી આ ભાડું રિવર્સ ચાર્જ હેઠળ આવે છે, એટલે એના પરનો GST તમારે ભરવાનો, એમણે નહીં. GSTR-3B માં રિવર્સ ચાર્જની ખરીદી Table 3.1(d) માં જાય છે, ટેક્સ કેશમાં ભરાય છે (તમારા ITC બેલેન્સમાંથી નહીં), અને પછી એ જ ટેક્સ તમે Table 4(A)(3) માં ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ તરીકે પાછો લો છો, અથવા આયાત કરેલી સર્વિસ માટે 4(A)(2) માં, જો ખરીદી બીજી રીતે લાયક હોય તો.
એટલે મોટા ભાગના ધંધા માટે RCM એક-બે મહિનામાં કેશ-ન્યુટ્રલ થઈ જાય છે. તકલીફ ટાઇમિંગ, કાગળકામ, અને ક્રેડિટ લેવાનું ભૂલી જવામાં થાય છે.
સાદી ભાષામાં, રિવર્સ ચાર્જ એટલે શું?
સામાન્ય રીતે વેચનાર GST ઉઘરાવે અને ભરે. રિવર્સ ચાર્જમાં ખરીદનાર સીધો સરકારને ભરે છે. કાયદો આ બે કારણે કરે છે: અમુક નોટિફાઇડ માલ અને સર્વિસ જ્યાં સરકાર ખરીદનાર પાસેથી ઉઘરાવવાનું પસંદ કરે છે (Section 9(3)), અને અનરજિસ્ટર્ડ સપ્લાયર પાસેથી થતી ખરીદીની એક નાની નોટિફાઇડ શ્રેણી (Section 9(4), જે આજે બહુ મર્યાદિત છે અને મોટે ભાગે રિયલ એસ્ટેટ પ્રમોટર વિશે છે).
કઈ ખરીદી સામાન્ય રીતે RCM માં આવે?
આખી યાદી રેટ નોટિફિકેશનમાં છે, અને એ બદલાતી રહે છે, એટલે તમારા કેસ માટે CBIC સાઇટ પર ચાલુ નોટિફિકેશન ચેક કરો. નાના ધંધા માટે સૌથી વધુ આ સામે આવે છે:
- ગુડ્સ ટ્રાન્સપોર્ટ એજન્સી (GTA) ની સર્વિસ, જ્યાં GTA એ પોતે GST લગાડવાનો વિકલ્પ નથી લીધો
- વકીલ કે લૉ ફર્મ દ્વારા બિઝનેસ એન્ટિટીને લીગલ સર્વિસ
- કંપનીના ડિરેક્ટરની કંપનીને સર્વિસ
- બિઝનેસને સ્પોન્સરશિપ સર્વિસ
- નોન-કોર્પોરેટ સપ્લાયર દ્વારા રજિસ્ટર્ડ બિઝનેસને સિક્યુરિટી સર્વિસ (અમુક અપવાદ સાથે)
- અનરજિસ્ટર્ડ વ્યક્તિ દ્વારા રજિસ્ટર્ડ વ્યક્તિને કોમર્શિયલ પ્રોપર્ટી (રહેણાંક મકાન સિવાયની કોઈ પણ) ભાડે આપવી, 10 ઓક્ટોબર 2024 થી
- રજિસ્ટર્ડ વ્યક્તિને રહેણાંક મકાન ભાડે આપવું (અમુક છૂટ સાથે)
- સર્વિસની આયાત
- અમુક માલ, જેમ કે કાચા કાજુ અને તમાકુનાં પાન, અને અનરજિસ્ટર્ડ વેચનાર પાસેથી ખરીદેલો મેટલ સ્ક્રેપ (ઓક્ટોબર 2024 થી)
ધ્યાન રાખો કે જાન્યુઆરી 2025 થી composition ડીલરને કોમર્શિયલ ભાડાની RCM એન્ટ્રીમાંથી બહાર રાખવામાં આવ્યા છે. તમે composition માં હો, તો હાલની સ્થિતિ તમારા CA પાસે ચેક કરાવો.
કાગળકામ કેવી રીતે થાય?
એ તમારો સપ્લાયર રજિસ્ટર્ડ છે કે નહીં એના પર આધાર રાખે છે.
રજિસ્ટર્ડ સપ્લાયર (GTA, લૉ ફર્મ). એ "tax payable on reverse charge: Yes" લખેલું સામાન્ય ટેક્સ ઇન્વોઇસ આપે છે. એ પોતાના GSTR-1 માં રિવર્સ ચાર્જ B2B સેક્શનમાં રિપોર્ટ કરે છે, અને તમારા GSTR-2B માં RCM ઇન્વોઇસ તરીકે દેખાય છે. તમે ટેક્સ ભરો અને ક્રેડિટ લો.
અનરજિસ્ટર્ડ સપ્લાયર (શિક્ષિકા મકાનમાલિક, GST વગરનો સ્ક્રેપ વેપારી). એમની પાસેથી GST વાળું કોઈ ઇન્વોઇસ આવતું નથી. એટલે તમે Section 31(3)(f) હેઠળ self-invoice બનાવો. 1 નવેમ્બર 2024 થી, Rule 47A કહે છે કે માલ કે સર્વિસ મળ્યાના 30 દિવસમાં એ બનાવવું પડે. સપ્લાયરને પૈસા ચૂકવો ત્યારે payment voucher પણ આપો. આ self-invoice GSTR-2B કે IMS માંથી પસાર થતાં નથી, એટલે એનો હિસાબ તમારે જાતે રાખવો પડે.
RCM ટેક્સ ક્યારે ભરવાનો થાય?
RCM માટે time of supply ના નિયમ સામાન્ય વેચાણ કરતાં થોડા અલગ છે.
| RCM હેઠળ માલ | RCM હેઠળ સર્વિસ | |
|---|---|---|
| Time of supply આમાંથી જે સૌથી વહેલું હોય | માલ મળ્યાની તારીખ, ચૂકવણીની તારીખ, કે સપ્લાયરના ઇન્વોઇસની તારીખથી 31 દિવસ પછી | ચૂકવણીની તારીખ, કે સપ્લાયરના ઇન્વોઇસની તારીખથી 61 દિવસ પછી |
સાદી ભાષામાં: સર્વિસ માટે, ઇન્વોઇસના 60 દિવસમાં તમે ચૂકવણી ન કરી હોય, તો પણ ટેક્સ તો ભરવાનો થઈ જ જાય. સપ્લાયર અનરજિસ્ટર્ડ હોય અને ઇન્વોઇસ ન હોય, તો તમારા self-invoice ની તારીખ અને ચૂકવણીની તારીખ આધાર બને. વાત ગૂંચવાય (એડવાન્સ, હપ્તામાં ચૂકવણી, આયાત), તો તમારા CA ને પૂછો.
GSTR-3B ભરવું, એક-એક સ્ટેપ
Table 3.1(d), રિવર્સ ચાર્જને પાત્ર inward supplies. મહિનાની બધી RCM ખરીદી પર, રજિસ્ટર્ડ અને અનરજિસ્ટર્ડ બંને સપ્લાયર પાસેથી, કુલ taxable value અને IGST, CGST, SGST અને cess નાખો.
કેશમાં ભરો. RCM ની જવાબદારી તમારા ITC બેલેન્સ સામે સેટ-ઓફ નથી થતી. એ electronic cash ledger માંથી જ ભરવી પડે. દર મહિને લોકો અહીં ફસાય છે. ₹2 લાખની ITC પડી હોય એટલે માની લે કે ₹18,000 નો RCM એમાંથી પતી જશે. નહીં પતે.
Table 4(A)(3), રિવર્સ ચાર્જને પાત્ર inward supplies. એ જ RCM ખરીદી પર ITC લો, જો એ લાયક હોય (ધંધાના ઉપયોગ માટે, Section 17(5) હેઠળ blocked નહીં). આયાત કરેલી સર્વિસ એના બદલે 4(A)(2) માં જાય.
એટલે એક મહિનામાં કેશ Table 3.1(d) માં બહાર જાય છે અને 4(A)(3) માં ITC તરીકે પાછી આવે છે, જે તમે એ જ રિટર્નમાં તમારા સામાન્ય output tax સામે વાપરો છો. નેટ અસર લગભગ શૂન્ય. પણ ફક્ત ત્યારે, જો તમે ક્રેડિટ લો.
RCM ledger શું છે અને મારે કેમ ધ્યાન આપવું?
GST પોર્ટલ એક RCM Liability/ITC Statement રાખે છે. એ તમારા GSTR-3B ફાઇલિંગમાંથી બને છે અને 3.1(d) માં તમે ભરેલા RCM ટેક્સને 4(A)(2) અને 4(A)(3) માં તમે લીધેલી RCM ક્રેડિટ સાથે સરખાવે છે. ટેક્સપેયર્સે 2024 માં એનું opening balance રિપોર્ટ કરવાનું હતું.
વિચાર સીધો છે: ખરેખર ભરેલા RCM ટેક્સ કરતાં વધારે RCM ક્રેડિટ તમે ન લઈ શકો. હાલ તમારો ક્લેમ આગળ નીકળી જાય તો પોર્ટલ ચેતવણી બતાવે છે. GSTN એ ડિસેમ્બર 2025 ની advisory માં કહ્યું કે એ વધારાના ક્લેમ અને નેગેટિવ બેલેન્સ પૂરેપૂરા અટકાવવા માગે છે, જેનાથી રિટર્ન બ્લોક થઈ જાય. ફાઇલ કરતાં પહેલાં પોર્ટલની હાલની advisory ચેક કરો, અને દર થોડા મહિને statement જોઈ લો કે એ નેગેટિવ તરફ તો નથી સરકતું.
એક દાખલો, ગણતરી સાથે
અમદાવાદ પાસે ચાંગોદરમાં રીતુબેન પેકેજિંગનું નાનું યુનિટ ચલાવે છે. નવેમ્બર 2026 ના ફક્ત સમજવા માટેના આંકડા:
- અનરજિસ્ટર્ડ મકાનમાલિકને ગોડાઉનનું ભાડું: ₹40,000. 18% RCM એટલે ₹7,200 (₹3,600 CGST + ₹3,600 SGST). એ 30 દિવસમાં self-invoice બનાવે છે.
- forward charge નો વિકલ્પ ન લેનાર GTA નું ભાડું: ₹25,000. લાગુ રેટ પ્રમાણે RCM (ધારો કે 5% પર ₹1,250).
- વકીલની ફી: ₹15,000. RCM ₹2,700.
નવેમ્બર 2026 ના GSTR-3B માં એ Table 3.1(d) માં ₹80,000 taxable value અને ₹11,150 ટેક્સ બતાવે છે, ₹11,150 કેશમાં ભરે છે, અને 4(A)(3) માં ₹11,150 ITC તરીકે લે છે. પછી આ ક્રેડિટ એના સામાન્ય output tax ને ઘટાડે છે. 20 તારીખે કેશ બહાર જાય, એ જ દિવસે ક્રેડિટ તરીકે પાછી આવે.
ઉપરના રેટ ફક્ત દાખલા છે; દરેક સર્વિસનો હાલનો રેટ તાજા નોટિફિકેશન પ્રમાણે ચેક કરો.
RCM માં સામાન્ય રીતે ક્યાં ભૂલ થાય
કેશને બદલે ITC માંથી ભરવું, આ સૌથી જાણીતી ભૂલ છે. પછી ITC લેવાનું ભૂલી જવું એ મોંઘી ભૂલ છે, કારણ કે અસલમાં તમે બે વાર ભર્યું.
પછી અનરજિસ્ટર્ડ સપ્લાયર માટે self-invoice જ ન બનાવવું, ખાસ કરીને કોમર્શિયલ ભાડા પર, જે RCM માં આવે છે એ ઘણા નાના ધંધાને હજી ખબર જ નથી. અને GTA એ ખરેખર GST લગાડવાનો વિકલ્પ લીધો છે કે નહીં એ ચેક કર્યા વગર એના ઇન્વોઇસને સામાન્ય forward charge ગણી લેવું.
એક વધુ. મેળ ખાતો ટેક્સ ભર્યા વગર કોઈ મહિનાની RCM ક્રેડિટ લઈ લેવી. RCM statement એ પકડી પાડશે.
દર મહિનાનું RCM ચેકલિસ્ટ
- [ ] RCM માં આવી શકે એવા દરેક ખર્ચની યાદી બનાવો (ભાડું, ફ્રેઇટ, લીગલ, ડિરેક્ટર ફી, સિક્યુરિટી, આયાત)
- [ ] દરેક સપ્લાયર રજિસ્ટર્ડ છે કે નહીં અને એણે GST લગાડ્યો કે નહીં, ચેક કરો
- [ ] અનરજિસ્ટર્ડ સપ્લાયર માટે 30 દિવસમાં self-invoice
- [ ] એમને ચૂકવણી કરો ત્યારે payment voucher આપો
- [ ] કુલ RCM Table 3.1(d) માં બતાવો
- [ ] RCM કેશમાં ભરો
- [ ] લાયક RCM ITC 4(A)(2) કે 4(A)(3) માં લો
- [ ] RCM Liability/ITC Statement માં નેગેટિવ બેલેન્સ તો નથી, એક નજર નાખો
HelloBooks કેવી રીતે મદદ કરે છે
HelloBooks માં તમે ખરીદીના બિલને રિવર્સ ચાર્જ તરીકે માર્ક કરી શકો, એટલે RCM ટેક્સ તમારી સામાન્ય ખરીદીથી અલગ ટ્રેક થાય છે અને GSTR-3B તૈયાર કરો ત્યારે દેખાય છે. પછી તમે Free પ્લાન પર, એક GSTIN માટે, GSTR-3B HelloBooks ની અંદરથી સીધું GST પોર્ટલ પર ફાઇલ કરો, અને સબમિટ કરતાં પહેલાં પોર્ટલનું પોતાનું વ્યાજ અને લેટ ફી દેખાય છે. ITC ટ્રેકિંગ સાથેનું GSTR-2B reconciliation રજિસ્ટર્ડ સપ્લાયરનાં RCM ઇન્વોઇસ શોધવામાં મદદ કરે છે. વધુ માટે GSTR-3B ફાઇલિંગ પેજ અને GSTR-2B reconciliation પેજ જુઓ.
FAQs
રિવર્સ ચાર્જનો GST મારા ITC બેલેન્સથી ભરી શકાય?
ના. RCM ની જવાબદારી electronic cash ledger દ્વારા કેશમાં જ ભરવી પડે.
રિવર્સ ચાર્જ હેઠળ ભરેલા ટેક્સ પર ITC લઈ શકાય?
હા, જો ખરીદી ધંધા માટે વપરાઈ હોય અને blocked credit ન હોય. ટેક્સ ભર્યા પછી Table 4(A)(3) માં લો, અથવા આયાત કરેલી સર્વિસ માટે 4(A)(2) માં.
RCM ના self-invoice GSTR-2B કે IMS માં દેખાય?
ના. અનરજિસ્ટર્ડ સપ્લાયર માટેના self-invoice તમારા પોતાના ચોપડામાં જ રહે છે. GSTR-2B માં ફક્ત રજિસ્ટર્ડ સપ્લાયરે રિપોર્ટ કરેલાં RCM ઇન્વોઇસ દેખાય છે.
દુકાન માટે અનરજિસ્ટર્ડ મકાનમાલિકને ભરેલું ભાડું RCM માં આવે?
રજિસ્ટર્ડ ભાડૂત માટે હા, 10 ઓક્ટોબર 2024 થી, રહેણાંક મકાન સિવાયની પ્રોપર્ટી માટે. Composition ડીલરને પછીથી બાકાત કરાયા. તમારી વ્યવસ્થા જરા અલગ હોય, તો CA પાસે તમારો કેસ કન્ફર્મ કરાવો.
થોડા મહિના RCM ભરવાનું ભૂલી ગયો. હવે શું કરું?
આગલા GSTR-3B દ્વારા (કે તમારા CA કહે તો DRC-03 દ્વારા) વ્યાજ સાથે ભરી દો, અને જે મહિને ભરો એ મહિને ITC લો. જેટલું વહેલું, એટલું ઓછું વ્યાજ.
RCM મોટે ભાગે કેશના ટાઇમિંગનો સવાલ છે. કેશમાં ભરો, પાછું ક્લેમ કરો, અને self-invoice વ્યવસ્થિત રાખો.
ફ્રીમાં શરૂ કરો — GST ફાઇલિંગ સામેલ, કાર્ડની જરૂર નથી. HelloBooks ફ્રી અજમાવો
