Key takeaways
What this article covers, in order:
- सुरुवात invoice book ने नाही, certificate ने करा
- Certificate येण्याआधी केलेल्या विक्रीचं काय?
- Monthly की quarterly? पहिल्या due date आधी ठरवा
- पहिला invoice काढण्याआधी books सेट करा
- तुमचा पहिला GSTR-1
- तुमचा पहिला GSTR-3B
मंजुरीचा email येतो, तुम्ही certificate download करता, आणि साधारण दहा मिनिटं तुम्हाला अगदी अधिकृत वाटतं. मग प्रश्न डोक्यात येतो: मला नेमकं काय भरायचंय, आणि कधीपर्यंत? थोडक्यात उत्तर: तुमचं registration ज्या tax period मध्ये लागू होतं, त्या period चे तुमचे पहिले GSTR-1 आणि GSTR-3B भरायचेच आहेत, तुम्ही एकही वस्तू विकली नसली तरी. नेहमीच्या घबराटीशिवाय GSTIN पासून स्वच्छ पहिल्या filing पर्यंत कसं पोहोचायचं ते हे.
सुरुवात invoice book ने नाही, certificate ने करा
तुमचं registration certificate (Form REG-06) उघडा आणि दोन तारखा शोधा. त्या एकच नाहीत, आणि त्यातला फरक लोकांना वाटतो त्यापेक्षा जास्त महत्त्वाचा आहे.
Registration ची effective date म्हणजे तुमची GST liability सुरू होते ती तारीख. Date of issue म्हणजे department ने प्रत्यक्ष मंजुरी दिली ती तारीख. Threshold ओलांडल्यापासून 30 दिवसांत तुम्ही अर्ज केला असेल, तर effective date साधारणपणे तुम्ही liable झालात तो दिवस असतो, जो certificate येण्याच्या दोन-एक आठवडे आधीचा असू शकतो.
तिथे असतानाच कंटाळवाण्या गोष्टी पण तपासा: legal name, trade name, principal place of business, जादा गोदामं किंवा दुकानं असतील तर ती. एखादं additional place of business राहून गेलं, तर नंतर e-way bills बनवताना किंवा चुकीच्या पत्त्यावर notice आल्यावर त्रास होतो. Non-core amendment करून आत्ताच दुरुस्त करा.
Certificate वरची अजून एक गोष्ट: तुम्ही regular taxpayer आहात की composition खाली, हे त्यावर कळतं. हा लेख regular taxpayers साठी आहे, जे GSTR-1 आणि GSTR-3B भरतात. Composition dealers ची लय वेगळी आहे (CMP-08 आणि GSTR-4).
Certificate येण्याआधी केलेल्या विक्रीचं काय?
अंजलीचं उदाहरण घ्या, जिने छत्रपती संभाजीनगरमध्ये home-décor चा व्यवसाय सुरू केला. तिची effective date 2 सप्टेंबर 2026 आहे, पण certificate 18 सप्टेंबर 2026 ला issue झालं. त्या 16 दिवसांत तिने काही boutiques ना ₹1,80,000 चं billing केलं, GSTIN नसलेल्या साध्या invoices वर.
ती विक्री taxable होती. त्या मधल्या काळासाठी कायदा तिला revised tax invoices काढू देतो, certificate issue झाल्याच्या तारखेपासून एका महिन्याच्या आत. म्हणजे 18 ऑक्टोबर 2026 पर्यंत तिने boutiques ना नीट tax invoices पाठवायला हवेत, आणि ते तिच्या पहिल्या GSTR-1 मध्ये जातात. तिच्या खरेदीदारांना त्यांचं input tax credit मिळतं, आणि तिच्या पहिल्या period मध्ये ती कमी reporting करत नाही.
Monthly की quarterly? पहिल्या due date आधी ठरवा
तुमचा aggregate turnover ₹5 कोटीपर्यंत असेल, तर तुम्ही QRMP (Quarterly Return, Monthly Payment) खाली फाइल करू शकता. नाहीतर monthly. दोघांची तुलना अशी:
| Monthly filing | QRMP (turnover ₹5 कोटीपर्यंत) | |
|---|---|---|
| GSTR-1 | पुढच्या महिन्याच्या 11 तारखेपर्यंत | quarter नंतर 13 तारखेपर्यंत (पहिल्या आणि दुसऱ्या महिन्यातल्या B2B invoices साठी हवं असल्यास IFF, तेही 13 तारखेपर्यंत) |
| GSTR-3B | पुढच्या महिन्याच्या 20 तारखेपर्यंत | quarter नंतर 22 किंवा 24 तारखेपर्यंत, तुमच्या राज्यानुसार |
| Tax भरणं | प्रत्येक GSTR-3B सोबत | पहिल्या आणि दुसऱ्या महिन्यासाठी 25 तारखेपर्यंत PMT-06 challan, उरलेलं quarterly 3B सोबत |
| वर्षाचे returns | 24 | 8, आणि monthly payments |
नवीन registrants ना portal तुम्ही जे जाहीर केलं त्यानुसार default पर्यायावर ठेवतं. तो Returns खाली, "Opt-in for Quarterly Return" मध्ये, portal परवानगी देतं त्या काळात बघता आणि बदलता येतो.
मग कोणतं? तुमचे ग्राहक बहुतेक इतर व्यवसाय असतील, तर तुमचे invoices दर महिन्याला त्यांच्या GSTR-2B मध्ये दिसावेत असं त्यांना वाटेल. Monthly filing, किंवा IFF सह QRMP, त्यांना खूश ठेवतं. तुम्ही बहुतेक ग्राहकांना थेट विकत असाल आणि व्यवहार कमी असतील, तर QRMP तुमच्या बऱ्याच संध्याकाळी वाचवतं.
पहिला invoice काढण्याआधी books सेट करा
लगेच billing सुरू करण्याचा मोह टाळा. नंतर चाळीस invoices मधली setup ची चूक दुरुस्त करणं भयंकर त्रासदायक असतं.
Financial year साठी unique invoice series निवडा, INV/26-27/001 सारखी. GST ला सलग नंबर अपेक्षित आहेत, 16 अक्षरांपर्यंत.
प्रत्येक product किंवा service ला त्याचा HSN किंवा SAC code लावा. छोटे व्यवसाय (turnover ₹5 कोटीपर्यंत) साधारणपणे B2B invoices वर 4-अंकी HSN दाखवतात, मोठे 6 अंकी, पण पक्कं करण्याआधी सध्याची अट portal वर तपासा.
मग rates बरोबर लावा. 22 सप्टेंबर 2025 पासून लागू झालेल्या rate rationalisation नंतर बहुतेक वस्तू आता 5% किंवा 18% मध्ये आहेत, आणि demerit goods च्या एका छोट्या गटासाठी 40%. तुम्ही जुन्या price list मधून किंवा supplier च्या 2024 च्या invoice मधून rates copy करत असाल, तर प्रत्येक ओळ पुन्हा तपासा.
आणि billing करण्याआधी ग्राहकांचे GSTINs गोळा करा. खरेदीदाराचा GSTIN नसलेला B2B invoice B2C म्हणून report होतो, आणि तुमच्या ग्राहकाचं credit जातं. मग तो तुम्हाला फोन करेल, बहुतेक 19 तारखेला.
Place-of-supply चा सापळा
तुमच्याच राज्यात विकताय? CGST आणि SGST. दुसऱ्या राज्यातल्या कोणाला विकताय? IGST. ऐकायला सोपं. तरीही inter-state sale वर CGST + SGST लावणं ही पहिल्या returns मध्ये आम्हाला दिसणारी सगळ्यात सामान्य चूक आहे. ती दुरुस्त करायला credit note आणि नवीन invoice लागतो, आणि चुकीच्या head खाली भरलेल्या tax चं वेगळं निस्तरावं लागतं.
तुमचा पहिला GSTR-1
GSTR-1 मध्ये तुम्ही काय विकलं त्याची यादी असते. पहिल्या period साठी तुम्ही effective date पासूनचे B2B invoices (revised सकट), B2C विक्री (मोठ्या inter-state विक्री स्वतंत्रपणे, बाकी rate आणि राज्यानुसार summary), credit किंवा debit notes असतील तर त्या, exports किंवा SEZ supplies केल्या असतील तर त्या, आणि लोक बहुतेक विसरतात ते दोन tables: HSN summary आणि document summary, हे report कराल.
काहीच विक्री केली नाही? तरीही nil GSTR-1 भरा. एक मिनिट लागतं. तो टाळला तर तुमचा GSTR-3B अडतो आणि उगाच late fee वाढत जाते.
तुमचा पहिला GSTR-3B
यात पैसे हलतात. Table 3.1 मधला तुमचा output tax GSTR-1 मधून आपोआप भरतो, म्हणून तो पुन्हा type करण्याऐवजी review करा.
Input tax credit GSTR-2B मधून येतं, जो portal पुढच्या महिन्याच्या साधारण 14 तारखेला generate करतं. पहिल्या महिन्यात तुमचा 2B जरा पातळ दिसू शकतो, कारण तुमच्या सगळ्या suppliers नी return भरलेला नसतो. हे नेहमीचं आहे. 2B मध्ये प्रत्यक्ष असलेलं आणि खरोखर eligible असलेलंच घ्या; बाकीचं ते दिसल्यावर पुढच्या महिन्यात येऊ शकतं.
माहीत असावी अशी अजून एक तरतूद आहे. Liable झाल्यापासून 30 दिवसांत तुम्ही अर्ज केला असेल, तर effective date च्या आदल्या दिवशी stock मध्ये असलेल्या inputs वर तुम्ही Form ITC-01 वापरून ITC घेऊ शकाल. त्याच्या स्वतःच्या अटी आणि वेळेची मर्यादा आहे, म्हणून निर्णय घेण्याआधी तुमच्या CA शी दहा मिनिटं बोलणं फायद्याचं.
Cash मध्ये tax भरायचा असेल, तर portal वर challan बनवा, net banking किंवा UPI ने भरा, आणि 3B मध्ये offset करा. उशिरा भरलं, तर cash भागावर Section 50 चं वर्षाला 18% व्याज सुरू होतं. Late fee दिवसाला ₹50 (nil return साठी ₹20), turnover वर आधारित कमाल मर्यादांच्या अधीन.
एक व्यावहारिक टिप: 20 तारखेच्या संध्याकाळी portal रेंगाळतं, कारण अर्धा भारत तेव्हाच फाइल करतो. 17 किंवा 18 तारखेला जमत असेल, तर तेव्हाच भरा.
पहिल्या period ची चेकलिस्ट
- [ ] REG-06 download केलं; effective date आणि issue date नोंदवल्या
- [ ] त्या दोन तारखांमधल्या विक्रीसाठी issue पासून एका महिन्याच्या आत revised invoices काढले
- [ ] Filing frequency पक्की केली (monthly किंवा QRMP)
- [ ] Invoice series, HSN/SAC codes आणि सध्याचे GST rates सेट केले
- [ ] प्रत्येक B2B ग्राहकाचा GSTIN गोळा केला
- [ ] Suppliers च्या GSTINs सह purchase bills save केली
- [ ] GSTR-2B generate झाल्यावर तपासला
- [ ] GSTR-1 भरला (विक्री नसेल तर nil)
- [ ] Due date आधी tax भरला आणि GSTR-3B फाइल केला
- [ ] Opening stock साठी ITC-01 बद्दल CA शी बोललो
पहिल्या returns मध्ये आम्हाला दिसणाऱ्या चुका
Effective date ऐवजी certificate च्या तारखेपासून मोजणं, ही सगळ्यात मोठी. तुमची liability effective date पासूनच सुरू होते, बस.
त्यानंतर "भरण्यासारखं काहीच नव्हतं" म्हणून return न भरणं. Nil return सुद्धा return च असतो, आणि न भरलेला period पुढचा अडवतो.
मग GSTR-2B मध्ये नसलेल्या bill वर ITC घेणं. ते तुमचं credit आहे असं वाटतं. पण तुमच्या supplier ने return भरला नसेल, तर portal तुमची बाजू घेणार नाही, आणि नंतर तुम्हाला ते व्याजासह reverse करावं लागेल.
HelloBooks कशी मदत करतं
HelloBooks Free मुळे नवीन registered व्यवसाय एका GSTIN साठी GSTR-1 आणि GSTR-3B थेट HelloBooks च्या आतूनच GST portal ला फाइल करू शकतो, ₹0 मध्ये, credit card शिवाय आणि expiry शिवाय. तुम्ही HSN/SAC codes आणि योग्य CGST/SGST/IGST विभागणीसह invoices काढता, purchase bills नोंदवता, आणि GSTR-2B शी reconcile करता, म्हणजे कोणतं credit घेणं सुरक्षित आहे ते कळतं. GSTR-3B फाइल करण्याआधी व्याज आणि late fee GST portal जसं मोजतं तसंच तुम्हाला दिसतं. तुमचा पहिला return बघायला तुम्ही तुमच्या CA ला त्याच books मध्ये invite करू शकता. Free वर्षाला 200 व्यवहारांपर्यंत आणि 2 users साठी आहे; त्यापलीकडे वाढलात तर paid plans मध्ये काय आहे ते pricing page वर दिसतं. GSTR-1 filing आणि GSTR-3B filing कसं चालतं ते इथे बघा.
FAQs
Registration मिळालं त्या महिन्याचा return भरावा लागतो का?
हो. तुमची effective date ज्या tax period मध्ये येते, तिथूनच returns सुरू होतात. 25 सप्टेंबर 2026 ला registration झालं? तुमचे पहिले returns सप्टेंबर 2026 चे, किंवा QRMP खाली जुलै–सप्टेंबर 2026 quarter चे असतील.
पहिल्या महिन्यात मी काहीच विकलं नाही. तरीही भरावा लागेल?
हो, nil GSTR-1 आणि nil GSTR-3B. Nil returns वरची late fee कमी आहे, पण शून्य नाही.
Registration आधी केलेल्या खरेदीवर ITC घेता येतं का?
कधी कधी. Liable झाल्यापासून 30 दिवसांत अर्ज केला असेल, तर effective date च्या आदल्या दिवशी stock मध्ये असलेल्या inputs वर ITC-01 मधून ITC घेता येऊ शकतं. Capital goods आणि services चे नियम वेगळे आहेत, म्हणून CA ला विचारा.
माझा GSTIN येण्याआधी मी ग्राहकांना billing केलं. आता काय?
त्या विक्रीसाठी certificate च्या issue date पासून एका महिन्याच्या आत revised tax invoices काढा, आणि ते तुमच्या पहिल्या GSTR-1 मध्ये report करा.
नवीन व्यवसायाने QRMP निवडावं का?
Turnover ₹5 कोटीपर्यंत असेल आणि बहुतेक ग्राहक थेट consumers असतील, तर QRMP कागदपत्रं कमी करतं. व्यावसायिक खरेदीदार त्यांच्या credit साठी तुमच्या invoices वर अवलंबून असतील, तर monthly जा किंवा IFF सह QRMP वापरा.
पहिला return सगळ्यात कठीण असतो. दोन-तीन चक्रांनंतर तो चहाच्या कपासोबत होणारा दिनक्रम बनतो.
फ्री सुरुवात करा — GST filing समाविष्ट, card नको. HelloBooks Free वापरून बघा
