Key takeaways
What this article covers, in order:
- थांबा, returns आहेत तरी किती?
- जे दोन तुम्ही पुन्हा पुन्हा भरणार
- संदर्भासाठी GSTR ची पूर्ण यादी
- नवीन माणसाने मासिक फाइल करावं की तिमाही?
- पहिला महिना कसा जातो ते बघूया
- पहिल्यांदा भरणाऱ्यांच्या ज्या चुका आम्ही सगळ्यात जास्त बघतो
तुमचं GST certificate नुकतंच inbox मध्ये आलंय. एखादा दिवस तुम्हाला हायसं वाटतं, आणि मग एखादा मित्र विचारतो, "मग, GSTR-1 भरलास का?" GSTR फाइलिंग म्हणजे फक्त तुमचे GST returns portal वर पाठवणं, म्हणजे सरकारला कळतं तुम्ही काय विकलं, काय खरेदी केलं आणि किती tax देणं आहे. तुम्ही एका GSTIN असलेले regular taxpayer असाल, तर बहुतेक वेळा तुम्हाला दोनच returns भरावे लागतील: GSTR-1 आणि GSTR-3B.
थांबा, returns आहेत तरी किती?
"GST returns चे प्रकार" शोधलंत तर पंधरा-एक forms ची यादी सापडेल. ती यादी बघून बरेच नवीन लोक घाबरतात. घाबरायचं कारण नाही. त्यातले बहुतेक forms खूप ठरावीक लोकांसाठी आहेत: e-commerce operators, सरकारी विभाग, non-resident व्यवसाय, input service distributors.
तुम्हाला कोणते लागू होतात हे तीन गोष्टींवर ठरतं. तुमची scheme (regular की composition). तुमचा turnover, ज्यावरून ठरतं की तुम्ही तिमाही फाइल करू शकता का आणि annual return बंधनकारक आहे का. आणि तुमचा व्यवसाय कोणत्या प्रकारचा आहे.
तुम्ही regular scheme वरचे दुकानदार, trader, freelancer किंवा छोटी service firm असाल, तर पुढे वाचा. पुढचा भाग तुमच्यासाठीच आहे.
जे दोन तुम्ही पुन्हा पुन्हा भरणार
GSTR-1 म्हणजे तुमचा विक्रीचा report
GSTR-1 मध्ये त्या period मध्ये तुम्ही विकलेलं सगळं असतं. GST नोंदणी असलेल्या buyers ना दिलेले invoice buyer च्या GSTIN सह एकेक करून दाखवले जातात. त्यामुळेच तुमचा buyer input tax credit घेऊ शकतो. सामान्य ग्राहकांना केलेली विक्री बहुतेक tax rate आणि राज्यानुसार एकूण आकड्यात जाते.
नवीन लोकांना एक गोष्ट कळत नाही. तुमचं GSTR-1 फक्त सरकारसाठी नसतं. तुमचे customers त्यावर अवलंबून असतात. एक B2B invoice राहिला तर तुमचा buyer त्यावर credit घेऊ शकत नाही, आणि आमचं ऐका, तो फोन करणारच.
GSTR-3B मध्ये हिशोब पूर्ण होतो
GSTR-3B हा छोटा summary आहे. तुमच्या विक्रीवरचा tax (आता GSTR-1 मधून आपोआप भरलेला आणि lock), खरेदीवर घेत असलेलं credit, reverse-charge tax असेल तर तो, आणि उशीर झाला असेल तर व्याज किंवा late fee. जे उरतं ते भरायचं आणि फाइल करायचं.
GSTR-1 गोष्ट सांगतं, तर GSTR-3B मध्ये पैसे प्रत्यक्ष हलतात.
संदर्भासाठी GSTR ची पूर्ण यादी
हे पाठ करायची गरज नाही. Bookmark करून ठेवा आणि कोणी न ऐकलेल्या form चं नाव घेतलं की परत बघा.
| Form | काय आहे | कोण भरतं | किती वेळा |
|---|---|---|---|
| GSTR-1 | विक्री (outward supplies) | Regular taxpayers | मासिक, किंवा QRMP मध्ये तिमाही |
| IFF | B2B invoice upload सुविधा | QRMP taxpayers, optional | तिमाहीचे पहिले आणि दुसरे महिने |
| GSTR-1A | चालू period च्या GSTR-1 मधली दुरुस्ती | Regular taxpayers, optional | त्या period च्या GSTR-3B आधी |
| GSTR-2A | Suppliers च्या filing चं live चित्र | कोणी भरत नाही; आपोआप तयार होतं | सतत बदलतं |
| GSTR-2B | मिळणाऱ्या credit चं ठरलेलं statement | कोणी भरत नाही; आपोआप तयार होतं | मासिक, साधारण 14 तारखेला |
| GSTR-3B | Summary return आणि payment | Regular taxpayers | मासिक, किंवा QRMP मध्ये तिमाही |
| CMP-08 | Tax भरण्याचं statement | Composition taxpayers | तिमाही |
| GSTR-4 | Annual return | Composition taxpayers | वार्षिक |
| GSTR-5 | Non-residents साठी return | Non-resident taxable persons | मासिक |
| GSTR-6 | Input service distributors साठी return | ISDs | मासिक |
| GSTR-7 | GST TDS return | सरकारी संस्था आणि notified deductors | मासिक |
| GSTR-8 | GST TCS return | E-commerce operators | मासिक |
| GSTR-9 | Annual return | Regular taxpayers (ठराविक turnover खाली optional) | वार्षिक |
| GSTR-9C | Reconciliation statement | मोठे taxpayers | वार्षिक |
| GSTR-10 | Final return | नोंदणी रद्द झाल्यावर | एकदाच |
| ITC-04 | Job work साठी पाठवलेला माल | Job workers वापरणारे principals | सहामाही किंवा वार्षिक |
लक्षात घ्या, GSTR-2A आणि GSTR-2B तुम्ही फाइल करत नाही. तुमच्या suppliers नी जे report केलंय त्यावरून portal ते तयार करतं. तरीही ते खूप महत्त्वाचे आहेत, कारण तुमचं credit त्यांच्यावर अवलंबून असतं.
नवीन माणसाने मासिक फाइल करावं की तिमाही?
मागच्या वर्षीचा aggregate turnover ₹5 कोटी पर्यंत असेल, तर तुम्ही QRMP निवडू शकता. बहुतेक नवीन व्यवसाय यात बसतात.
QRMP मध्ये GSTR-1 आणि GSTR-3B दर महिन्याऐवजी तिमाहीतून एकदा भरायचे. पण tax दर महिन्याला भरायचा, तिमाहीच्या पहिल्या दोन महिन्यांसाठी challan PMT-06 ने 25 तारखेपर्यंत. Optional IFF सुद्धा आहे, ज्यातून त्या पहिल्या दोन महिन्यांत B2B invoice upload करता येतात, म्हणजे तुमच्या buyers ना credit साठी थांबावं लागत नाही.
मग काय निवडायचं? चार clients असलेल्या freelance copywriter ला QRMP नक्कीच आवडेल. कमी filings, कमी कटकट. ज्या wholesaler च्या buyers ना दर महिन्याला credit हवं असतं, तो मासिक राहील, किंवा IFF सह QRMP वापरेल. एकच बरोबर उत्तर नाही. तुम्ही कोणाला विकता त्यावर ठरतं.
पहिला महिना कसा जातो ते बघूया
ही प्रिया. तिने पुण्यातल्या आपल्या design studio ची नोंदणी नुकतीच केलीय, 10 Aug 2026 पासून लागू. ती मासिक filing ठेवते. (प्रिया काल्पनिक आहे, पण तिची परिस्थिती अगदी सामान्य आहे.)
Aug 2026 मध्ये ती महाराष्ट्रातल्या कंपन्यांना तीन invoice देते, 9% CGST आणि 9% SGST लावून. ती एका नोंदणीकृत dealer कडून ₹84,000 अधिक GST ला laptop घेते आणि नीट tax invoice घेते.
तिचं Aug 2026 चं GSTR-1 11 Sep 2026 ला due आहे. ती तिन्ही invoice प्रत्येक client च्या GSTIN सह भरते, शिवाय एक छोटं HSN/SAC summary आणि दिलेल्या invoice ची संख्या.
तिचं Aug 2026 चं GSTR-3B 20 Sep 2026 ला due आहे. विक्रीवरचा tax तिच्या GSTR-1 मधून आधीच भरलेला असतो. ती Aug 2026 चं GSTR-2B उघडते आणि laptop dealer ने तिची खरेदी report केलीय का ते तपासते. ती तिथे आहे, म्हणून ती credit घेते, उरलेली रक्कम भरते आणि फाइल करते.
पहिल्या महिन्यात तिची काहीच विक्री झाली नसती तर? तरीही तिने दोन्ही returns भरले असते. Nil returns म्हणून. दहा मिनिटं लागतात, पण न भरल्यास पैसे मोजावे लागतात.
पहिल्यांदा भरणाऱ्यांच्या ज्या चुका आम्ही सगळ्यात जास्त बघतो
"विक्री नाही, म्हणून return नाही" ही सगळ्यात मोठी. प्रत्येक period साठी return लागतो. Nil returns वरही late fee लागते, फक्त रोजचा दर कमी असतो.
त्यानंतर येतं चुकीचा tax लावणं. राज्याच्या आत विकलं तर CGST अधिक SGST. दुसऱ्या राज्यात विकलं तर IGST. हे उलटं झालं तर तुमचा return आणि तुमच्या buyer चं credit दोन्ही बिघडतात.
मग buyer चा GSTIN राहून जाणं. Invoice वर टाकायला विसरलात तर ती विक्री तुमच्या return मध्ये B2C म्हणून जाते. तुमच्या buyer चं credit जातं आणि तुमची थोडी पत जाते.
Credit फार लवकर घेणं यातही लोक अडकतात. आधी तुमच्या supplier ने invoice report करायला हवा. Claim करण्याआधी GSTR-2B तपासा.
आणि ARN जपून ठेवा. प्रत्येक फाइल केलेल्या return ला acknowledgement number मिळतो. तो save करा. बँक, घरमालक आणि तुमचा CA तो मागतील.
फाइल नाही केलं तर खरंच काय होतं?
हळूहळू साचत जातं. उशिराच्या प्रत्येक दिवसाला late fee, turnover नुसार मर्यादेसह. उशिरा भरलेल्या tax वर वर्षाला 18% व्याज. GSTR-3B सतत चुकवत राहिलात तर portal तुम्हाला e-way bill बनवू देत नाही. खूप काळ असंच राहिलं तर तुमची नोंदणी suspend किंवा रद्द होऊ शकते.
आता एक पक्की मर्यादाही आहे. Due date पासून तीन वर्षांनंतर returns time-barred होतात, आणि portal ने हे लागू करायला सुरुवात केलीय. काही periods आधीच चुकले असतील, तर त्यातला कोणताही ती रेषा ओलांडण्याआधी, सगळं व्यवस्थित कसं पूर्ण करायचं याबद्दल CA शी बोला.
HelloBooks कशी मदत करतं
HelloBooks नेमकं याच routine भोवती बनवलंय. Free plan वर, जो ₹0 आहे, card नको आणि expiry नाही, तुम्ही GST invoice बनवता, खरेदी bills नोंदवता आणि एका GSTIN साठी GSTR-1 आणि GSTR-3B HelloBooks मधूनच थेट GST portal वर फाइल करता, कितीही वेळा. GSTR-2B reconciliation सोबत आहे, म्हणून credit घेण्याआधी कोणते bills दिसतायत ते कळतं.
Free मध्ये 2 users आणि वर्षाला 200 transactions पर्यंत मिळतात, जे बऱ्याच नवीन freelancers आणि छोट्या service व्यवसायांना पुरतं. तुम्ही तुमच्या CA ला त्याच books मध्ये बोलवू शकता. HelloBooks कोणते GST returns हाताळतं ते बघा, किंवा invoice ही तुमची पहिली चिंता असेल तर फ्री GST billing पासून सुरुवात करा.
FAQs
GSTR म्हणजे काय?
"GST Return" चं ते छोटं रूप आहे. त्यानंतरचा नंबर, जसं GSTR-1 किंवा GSTR-3B, तो form काय report करतो ते सांगतो.
या महिन्यात काहीच व्यवसाय नाही केला, तरी फाइल करावं लागेल का?
हो. त्या period साठी nil return भरायचा. पटकन होतो, आणि नोंदणीकृत mobile number वरून SMS ने सुद्धा करता येतो.
नोंदणीनंतर पहिला कोणता return येतो?
मासिक filers साठी पहिल्या महिन्याचं GSTR-1 साधारण आधी due असतं, मग त्याच महिन्याचं GSTR-3B. QRMP filers पहिली तिमाही संपल्यावर दोन्ही भरतात.
मी GSTR-2B फाइल करायचं का?
नाही. Portal ते तुमच्या suppliers च्या returns मधून तयार करतं. GSTR-3B मध्ये किती credit घ्यायचं ते ठरवायला तुम्ही ते वापरता.
मी composition scheme मध्ये आहे. मी GSTR-1 भरायचं का?
नाही. Composition taxpayers त्याऐवजी दर तिमाहीला CMP-08 आणि वर्षातून एकदा GSTR-4 भरतात. कोणती scheme निवडायची हे अजून ठरवत असाल, तर नोंदणी करण्याआधी CA शी एक छोटीशी चर्चा केली तर नंतरचं बरंच पुन्हा करावं लागणारं काम वाचेल.
दोन returns, ठरलेलं routine आणि ARN ची एक folder. बहुतेक नवीन व्यवसायांसाठी GSTR फाइलिंग म्हणजे खरं तर एवढंच.
फ्री सुरू करा — GST filing सोबत, card नको. HelloBooks फ्री वापरून बघा
